ADIYO KERIDA - YASMIN LEVY

 

Bir Şarkının Hikayesi

Adiyo Kerida – Yasmin Levy

https://www.youtube.com/watch?v=sTlUTcIn02k

 

Netflix’in Kulüp dizisinin 3.bölümünde , yağmurun altında mutlulukla ıslanırken bir anda  sevgilisi tarafından terk edilen Raşel’in hayal kırıklığı, arka planda çalan bir şarkı ile çok daha derin bir şekilde izleyiciye aktarılıyordu.

 

Sessizlikten doğup , yükselen bir vibrato ile devam eden ilk mısra  “Adiyo, Adiyo  Kerida“ çok az bilinen bir lisanda söylense de ,dinleyenin  acıyı ve hayal kırıklığını iliklerine kadar hissetmesini sağlıyor,sanatçının flamenko süslemeleriyle zenginleştirdiği yorumu ,kanun ve neyin de katılımı ile  gittikçe bilindik bir melodi haline dönüşüyordu.  

 

İsrailli şarkıcı Yasmin Levy’nin, UNESCO tarafından yok olma tehlikesinde olan lisanlar arasında gösterdiği Ladino dilinde, kendine özgü yanık sesi ile icra ettiği bu şarkının ,kulağımıza bilindik bir müzik gibi gelmesi, sadece  şarkıda Türk müziğine ait enstümanların kullanılmasından kaynaklanmıyordu. ”Adiyo Kerida”, yüzyıllar içerisinde Endülüs , Balkan ve Türk müziğinden öğelerle harmanlanan Ladino baladların en güzel örneklerinden biri idi.

 

Ladino müziğinin tarihsel gelişimi hakkında kısa bir özet yapmak gerekirse,Ortaçağ’a  ve İber yarımadasına uzanmamız gerekiyor.Asırlar boyunca İber yarımadası, Müslümanlarla Hristiyanlar arasındaki savaşlara sahne olmuştu. Yarımadada Endülüs Emevileri ve Hristiyanlarla ortak bir yaşam sürdüren ve bu iki kültürün etkileri altında kalan, İspanya ve Portekiz Yahudilerine “Sefarad Yahudileri” adı veriliyor. Sefarad kelimesinin İbranicede “İspanya” manasına geldiğini ekleyelim. Aralarında konuştukları lisan olan Ladino ise ,Ortaçağ Kastilya İspanyolcası,İbranice,Aramice ve Arapçanın bir karışımı olarak tanımlanabilir.   

 

Aragon kralı Ferdinand’ın , Kastilya Kraliçesi Isabel ile 1469’da evlenmesi ile, İspanya’da birlik kurulmuş ve  1492 ‘de İspanya Monarşisi, Granada Emriliğine karşı savaşı kazanarak tüm yarımadada hakimiyeti ele geçirmişti. İspanyol engizisyonunu da kuran Ferdinand, Hristiyanlığa dönmeyi kabul etmeyen Yahudileri, tüm mal varlıklarını geride bırakarak İspanya’yı terk etmeye zorlayan Elhamra Kararnamesini çıkartmıştı.

 

Dönemin Osmanlı padişahı II.Bayezid ,Sefarad Yahudilerine kucak açarak onları Osmanlı topraklarına kabul etti. Sefarad Yahudileri, başta İstanbul, Edirne ve Selanik olmak üzere, İzmir, Manisa, Bursa, Gelibolu ve Amasya’ya yerleştiler. Anadolu topraklarındaki Yahudi varlığı MÖ.4. yüzyıla uzansa da, Sefarad Yahudilerinin Osmanlı topraklarına ayak basması 1492’den sonra olmuştur.      

 

Sefarad Yahudileri göç ettikleri yeni topraklarda dillerini ve müziklerini yaşatmaya devam ettiler. Osmanlı topraklarında konuşulan Ladino, zaman içerisinde Türkçe, Rumca ve Fransızca kelimelerin kullanılması ile değişim gösterdi ve Kastilya İspanyolcasından oldukça farklılaştı. Sefarad baladları, bugün artık yok olan İspanyol ortaçağ balad yapısının benzer unsurlarını taşımaya devam ediyorlardı. Bir kıtada ağırlıklı 8 heceli satırların bulunması ve her çift satırın sonundaki kafiye uyumu, baladların en belirgin yapısal ortak özelliği idi. Ladino’nun değişimine paralel olarak Sefarad baladları da zamanla çok kültürlülükten nasibini alıyor, batı müziği makamlarının yanında Balkan ve Türk müziğinden de unsurlarla farklılaşıyordu.      

 

Hayatını Sefarad Yahudilerinin müziklerini derlemeye ve korumaya adayan Isaac Levy  ,1919 yılında Manisa’da doğmuş ve henüz 3 yaşında iken ailesi ile o tarihte İngiliz Mandası olan Filistin’e göçmüştü. Kudüs Dans ve Müzik akademisinde okuyan Levy , 1948 yılında İsrail Devletinin kurulmasından sonra, İsrail Ulusal Radyosu’nun Ladino departmanının başkanı olarak atanmıştı.

1975 yılında doğan kızı Yasmin Levy, 6 yaşında piyano çalmayı öğrenip , 20 yaşında şarkı söylemeye başlamıştı. Ladino müziğine odaklanan Yasmin Levy’nin albümlerinde  Latin ve Sefarad müziğinden, Endülüs flamenkosuna, Türk müziğinden,Arap ezgilerine kadar birçok farklı müziğin unsurlarına rastlanıyordu.

Levy’nin üçüncü albümü Mano Suave’ de, Sefarad diasporasının  farklı müzik türlerinden örnekler vardı ve “Adiyo Kerida “ da bu albümde bulunuyordu.

 

Ladino müzik yapısının özelliklerini koruyan şarkının sözlerini İsaac Levy yazmıştı ve karşılıksız bir aşkı ve acı bir vedayı anlatıyordu.

 

Elveda,

Elveda sevgilim,

Hayatı istemiyorum

Sen onu bana zehrettin.    

 

Annen seni doğurduğunda

Seni dünyaya getirdiğinde

Sana bir kalp vermemiş

Başka birini sevebilmen için.

 

Şaşırtıcı bir şekilde şarkının özellikle nakarat bölümü ,Giuseppe Verdi’nin 1853’te yazdığı “La traviata” adlı operasındaki  “Addio del Passato” adlı aryası ile  büyük bir benzerlik gösteriyordu. Arya’nın operasever bir Bulgar tarafından Ladino müziğe adapte edildiği ve o zamandan beri Ladino şarkılar arasında en beğenilen şarkılardan biri olduğu söyleniyor.

 

Kulüp dizisi ,1950’li yıllarda Beyoğlu civarında yaşayan Sefarad Yahudilerine odaklanarak bir aşk hikayesi etrafında, tarihsel olaylara farklı bir bakış açısı sunmuştu ve ”Adiyo Kerida”, filmin temasına çok uygun bir veda şarkısı idi.

 

Şarkı, I.Dünya  savaşından, II.Dünya Savaşına kadar geçen uzun bir dönemde , Bosna’da yaşayan Sefarad bir ailenin yaşamını konu alan “Miris Kise Na balkanu”  (Balkanlarda Yağmurun Kokusu ) adlı dizide de kullanıldı ve Marija Vickovic tarafından seslendirildi.     

Yasmin Levy’nin orijinal yorumu, Bulgaristan’da II.Dünya savaşında geçen “ Bulgarian Raphsodie” filminin de müziklerinden biri idi.

 

Yasmin Levy, Kulüp dizisi yayınlanmadan önce Türkiye’de konserler vermiş ve “Adiyo Kerida”yı sahnede Kubat ile beraber seslendirmişti.

 

UNESCO ‘ya göre başta Akdenize kıyısı olan ülkelerde ve  Osmanlı İmparatorluğu eski topraklarında olmak üzere ,dünya genelinde Ladino dilini konuşan yaklaşık 100.000 kişi yaşıyor. Diğer ülkelerde de olduğu gibi Türkiye’de de bu kadim lisanı yaptıkları müzikle yaşatmaya çalışan sanatçılar bulunuyor.

Dünyada, Ladino dilinde çıkarılan tek gazete olan “El Amaneser” (Şafak ),1984 yılından beri yayınlarına Türkçe devam eden  “Şalom”  gazetesinin eki olarak ayda bir yayınlanıyor.  

 

https://www.youtube.com/watch?v=OQI0icY8XJs

 

Derleyen : V.Victor Mori

Kaynakça:

Paliere J., Ladino Music and Cultural Identity,18.01.2021

Yasmin Levy sings Adio Kerida,andantemoderato.com

Unesco Conference highlights the place of Judeo-Spanish at the heart of cultural diversity and intercultural dialogue,unesco.org

Günaydın E.,Osmanlı’ya göç eden Sefaradların torunları,dilleri Ladino’yu koruma mücadelesi veriyor.Euronews,04.01.2020

Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Yahudilerin tarihi ,Vikipedi

Yitzhak Isaac Levy,Clasical Music Daily